بيش از 11 نفر با خواندن و نوشتن و قلم و دوات ، انس و آشنايى نداشت . نويسندگان مكّى آنان عبارت از : علىّ بن ابى طالب ، عمر بن خطّاب ، عثمان بن عفّان ، ابو عبيده جرّاح ، طلحه و يزيد فرزندان ابى سفيان ، ابو حذيفه ، حاطب بن عمرو ، ابو سلمه ، ابان بن سعيد ، خالد بن سعيد ، عبد اللّه بن سعد ، حويطب بن عبد العزّى ، ابو سفيان بن حرب ، معاوية بن ابى سفيان ، جهيم بن صلت ، علاء حضرمى بودند . « 1 » در اثر قحط الرجالى و فقدان افراد باسواد و تحصيل كرده ، به فردى كه داراى دو هنر و امتياز « نويسندگى » و « تيراندازى » بود ، مرد كامل اطلاق مىشد . طبيعى بود كه تعداد مردان كامل ، از سر انگشتان تجاوز نمىكرد . « 2 » يك فرد عرب با درس و بحث و كتاب انس و الفتى نداشت و نيازى هم دراين‌باره در خود احساس نمىكرد و تنها قرائت نامه يا نگارش آن ، كافى بود كه فرد باسواد يا احيانا دانشمند تلقّى شود . ديگر اينكه معلومات او در چه پايه و ميزانى باشد ، معيارى در كار نبود ؟ روزگار جاهلى در سخن على ( ع ) اين گونه آمده است : « بعث محمّدا و ليس احد يقرأ كتابا » ( پيامبر اسلام وقتى مبعوث شد كه احدى خوانندهء كتاب نبود . ) « 3 » باديه‌نشينان حجاز آن‌روز ، هرچند با مردم روم شرقى ، ايران ، حبشه ، يمن ، هندوستان و مصر ارتباط تجارى و دادوستدى داشتند ، ولى روابط آنان در حدّ همان امور تجارى و پاسدارى از قافله و حفظ ايمنى راه‌ها ، محدود بود و كوچك‌ترين ارتباط فرهنگى و سياسى در كار نبود . نمودارهاى بارز نشاطها و فعّاليّتهاى فرهنگى ، نمايش اشعار جاهلى در بازارهاى « عكاظ » ، « مجنه » ، « المجاز » بود و بس . * تابش آفتاب اسلام نهضت علمى و فرهنگى كه آيين اسلام با كلمهء اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ « 4 » آغاز نمود ، از چند نظر قابل ملاحظه و دقّت بود كه ما برخى از خصوصيّات و ويژگيهاى آن نهضت را بازگو مىكنيم : 1 . ماهيّت علم‌جويى : اسلام به قرائت و خواندن و علم‌آموزى و فراگرفتن دانش ، دعوت مىنمود و ماهيّت و جوهرهء تعاليم آن ايجاب مىنمود كه مردم خواندن و نوشتن را فرا بگيرند ، خواه عالم باشند يا متعلّم . چون آيات قرآن مجيد ، به‌وسيلهء نويسندگان وحى ثبت مىشد و در اختيار ديگران قرار مىگرفت ، مسلمانان كم‌سواد در اثر جذبات آيات الهى بيش از پيش به فراگرفتن قرآن تشويق مىشدند ، به خصوص كه همه مسلمانان موظّف بودند در قرائت حمد و سوره و گوش فرا دادن به خطبه‌ها و مواعظ و يادگيرى فرائض دينى و احكام ، مانند : معاملات ، دادوستد ، و روابط اجتماعى ، مانند : حكومت ، وكالت ، مضاربه ، مزارعه ، مساقات و نكاح . . . قرآن را فراگيرند و احكام آن را به ياد داشته باشند و چه بهتر اين مسائل را مستقيم از خود قرآن و منابع اوليّه ، فرا بگيرند ، گذشته از اجر و پاداش و ثوابى كه در خواندن آن مورد انتظار بود . 2 . عنايت به كتاب و كتابت : در قرآن مجيد بيش از 340 بار كلمات : كتب ، كتاب ، كتابت ، مكتوب ، كاتب ، كاتبان ، اكتبوا و اشتقاقات آن ، نام برده شده است . « 5 » اين امر نشانى از عنايت خاصّ قرآن به فرهنگ كتاب و كتابت و نويسندگى و نگارش است و به خوبى اعلام مىدارد كه قرآن تا

--> ( 1 ) فتوح البلدان ، بلاذرى ، ص 459 ، چاپ بيروت . ( 2 ) فجر الاسلام ، احمد امين ، ص 141 . ( 3 ) نهج البلاغة ، ص 297 . ( 4 ) العلق ، آيه 5 . ( 5 ) المعجم المفهرس ، تأليف محمد فؤاد عبد الباقى ، مادّهء كتب ، ص 591 .